Machtsstrijd: Hooggerechtshof tegen Knessetvoorzitter

Wednesday, March 25, 2020 |  Tsvi Sadan
Het Israëlische Hooggerechtshof heeft maandag aan Knessetvoorzitter Yuli Edelstein opdracht gegeven om een stemming te houden, om niet later dan deze woensdag zijn opvolger te kiezen. In een dramatische reactie hierop heeft hij ontslag genomen.

Het Hooggerechtshof nam een unaniem besluit over deze kwestie na een verzoekschrift dat was ingediend door drie linkse NGO's, de drie partijen die samen de partij Blauw-Wit vormen, Avigdor Lieberman's Yisrael Betenoe partij, en de linkse Arbeidspartij-Meretz alliantie.

Het verzoekschrift kwam naar aanleiding van het besluit van Edelstein om, vanwege de coronaviruscrisis, de stemming uit te stellen tot een beter moment. Hoewel Edelstein zei dat de stemming binnenkort zou plaatsvinden, betekende het uitstellen van de stemming in de ogen van zijn rivalen niet minder dan het uitstellen van de democratie. Sinds zijn oprichting in januari 2019 was de strijdkreet van Blauw-Wit en de rest van links ‘red de Israëlische democratie van de machinaties van rechts’.

De beslissing van Edelstein bedreigde voor Blauw-Wit diens kansen om een regering te vormen, nadat het de aanbeveling van een meerderheid van 61 leden van Knesset had gekregen en partijleider Benny Gantz als volgende premier was aangewezen. Maar tot deze kleine meerderheid behoort de anti-Zionistische Gezamenlijke Arabische Lijst, wat betekent dat Gantz er niet zeker van is dat het zou lukken om een minder­heids­regerings­coalitie te vormen, nadat hij de mogelijkheid had uitgesloten om de Arabieren in zijn regering op te nemen.

Toch vormt het anti-Bibi-blok wel een meerderheid van 61 stemmen tegenover de 58 zetels van rechts, en heeft daarom het recht om zijn eigen kandidaat te kiezen voor de functie van voorzitter van de Knesset. Die kandidaat is waarschijnlijk Meir Cohen, wat op zich al interessant is gezien het feit dat Cohen in het verleden heeft verklaard dat Israël uitsluitend een democratische Staat moet zijn (d.w.z. geen 'Joodse' Staat).

Beheersing van de agenda
Door eigen Knessetvoorzitter te kiezen, zullen Blauw en Wit de parlementaire agenda kunnen beheersen. Concreet betekent dit, dat zij drie wetsvoorstellen kunnen aannemen die het voor Netanyahu onmogelijk maken om als premier door te gaan.
Met andere woorden, de functie van voorzitter van de Knesset is op dit moment van groot belang voor de toekomstige richting van Israël, in ieder geval op korte termijn.

Het probleem met dit alles is echter dat de voorzitter van de Knesset altijd afkomstig is van de grootste partij, die meestal ook de regeringscoalitie vormt, hoewel dit niet wettelijk verplicht is. De reden hiervoor is de noodzaak van wederzijds vertrouwen tussen de premier en de Knessetvoorzitter, zonder welke de Knesset niet goed kan functioneren. De eis van Blauw-Wit om Edelstein te vervangen, nog voordat deze partij een stabiele coalitie heeft weten te vormen, is in de ogen van het pro-Bibi-blok dan ook een verwerpelijk precedent.

Gezien dit alles had het uitstel van de stemming door Edelstein als een soort filibuster moeten worden beschouwd, een geaccepteerde politieke procedure die bedoeld is om wetgeving uit te stellen of te voorkomen. In dit geval was het doel van de filibuster volgens mij om de Knesset tot stilstand te brengen, totdat Gantz geen tijd meer heeft om een coalitie te vormen en het mandaat aan Netanyahu werd overgedragen.

Rechtstaat, of staat van rechters?
Dit alles betekent dat Edelstein geen enkele wet heeft overtreden. Dit roept de vraag op, waarom het Hoog­gerechts­hof het noodzakelijk heeft gevonden om in de politieke arena te stappen, en zich daarmee opnieuw te profileren als iemand met een hoger gezag dan de vorst. Dat is de ware schending van de democratie, die een gezonde scheiding van de machten tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht vereist.

De beslissing van het Hooggerechtshof, geschreven door zijn presidente Esther Hayut, concludeerde dat 'er geen ontkomen is aan de conclusie dat dit in de gecreëerde omstandigheden een van die uitzonderlijke gevallen is waarin dit hof verplicht is in te grijpen om een schending van ons parlementaire systeem te voorkomen'. De sleutelzin hier is 'uitzonderlijke gevallen' die worden bepaald door de rechters, die werken onder het principe van de voormalige president van het Hooggerechtshof Aharon Barak, de 'test van de redelijkheid,' die in het verleden het Hooggerechtshof heeft gedwongen om uitspraken te doen over kwesties die niet onder de rechtsstaat vallen.

In zijn antwoord trotseerde Edelstein de beslissing. 'Vanavond heb ik het Hooggerechtshof gezegd - ik stem niet in met ultimatums (...) Ik kan er niet mee instemmen, omdat dit betekent dat de agenda van de Knesset zal worden bepaald door het Hooggerechtshof en niet door de voorzitter van de Knesset, aan wie deze rol is toegewezen.'

Men moet zich afvragen of dit Israël dichter bij het scenario brengt dat eens duidelijk werd genoemd door Aharon Barak, die tijdens zijn optreden als president van het Hooggerechtshof zei dat in het geval dat de regering een gerechtelijk bevel weigert, hij het zou beschouwen als ‘een staatsgreep, een putsch, waarvan het resultaat zal worden bepaald door tanks’. Als de stafchef tanks zal sturen om het hof te beschermen zal het op de ene manier eindigen, en als hij tanks zal sturen om de regering te beschermen zal het anders eindigen.’ Dit is een verbazingwekkende uitspraak, een daadwerkelijke bedreiging, van een orgaan dat noch de portemonnee noch het zwaard heeft.

Hoewel dit theoretisch mogelijk is, is dit extreme scenario onwaarschijnlijk, althans voor nu. Terwijl ik deze dingen schrijf, hoor ik dat Edelstein zojuist zijn ontslag heeft aangekondigd, maar niet voordat hij het Hooggerechtshof heeft beschuldigd van het ruïneren van de Knesset.

Dit is de eerste keer in de geschiedenis van Israël dat de voorzitter van de Knesset zijn functie neerlegt. En dit ontslag zal ongetwijfeld dienen als een verdere rechtvaardiging voor degenen die inmiddels alle vertrouwen hebben verloren in het Hooggerechtshof, dat alleen een groter gewicht lijkt te geven aan de meerderheid wanneer het in zijn politieke agenda past.

Wilt u meer nieuws over Israël ontvangen? Klik hier voor de dagelijkse gratis e-mail nieuws­brief.

Laatste uitgave

Ontvang uw - gratis - dagelijkse nieuws update

Blijf op de hoogte van de gebeurtenissen in Israël via onze GRATIS nieuws update en aanbiedingen, u ontvangt deze direct in uw email inbox.