Brits toneelstuk over jodenhaat en kindertransporten

Thursday, September 26, 2019 |  Charles Gardner
Een nieuw toneelstuk vestigt in Groot-Brittannië de aandacht op de gevaren van het toenemende antisemitisme en het ongecontroleerde liberalisme in de Europese cultuur van vandaag. Het vertelt het verhaal van ouders die hun kinderen twee maal verloren.

Temidden van de opkomende vloedgolf van antisemitisme in Groot-Brittannië, doet de stemming steeds meer denken aan sommige aspecten van het binnendringen van de nazi's in de vooroorlogse Duitse samenleving.

Dit is vooral duidelijk voor Ruth Barnett, 84, een Noord-Londense Joodse vrouw, die het dramatische verhaal van de ontsnapping van haar familie uit de Holocaust heeft omgewerkt tot een aangrijpend toneelstuk in twee akten, getiteld Justice on Trial.

Hoewel zij het overleefden, was de hartverscheurende schade aan het gezinsleven niet te berekenen. Haar ouders moesten de pijn dragen van het verlies van hun kinderen - niet één, maar twee keer - voordat er uiteindelijk een soort van normaliteit werd hersteld.

Als vierjarig meisje werd Ruth samen met haar zevenjarige broer bij haar ouders weggerukt en in het kader van de Kindertransport-operatie op de trein en de boot naar Engeland gezet.

Aanvankelijk werden ze van het ene naar het andere pleeggezin doorgestuurd, voordat ze op een boerderij in Hampshire werden opgenomen. Hun eigen ouders overleefden het op de een of andere manier; hun vader vond een toevluchtsoord in een Chinees getto terwijl hun moeder - een niet-Joodse - vast zat in Berlijn, waar ze ongetwijfeld onder de nazi's te lijden had, omdat ze weigerde van haar Joodse echtgenoot te scheiden.

Toen ze uiteindelijk herenigd werden, wilden ze natuurlijk hun kinderen terugvinden. Maar tegen de tijd dat die uiteindelijk werden gelokaliseerd, was het tien jaar geleden dat ze hen voor het laatst hadden gezien. Het waren nu tieners, relatief gevestigd en geborgen, wat het onmogelijk maakte om het gezinsleven weer op te bouwen en hun leven verder te verstoren. De diep verdrietige ouders hadden hen voor een tweede keer verloren!

De eerste akte, die zich in het vooroorlogse Berlijn afspeelt, volgt de toenemende dreiging van het nazisme en hoe het een gemengd huwelijk beïnvloedde, dat zowel Joodse als niet-Joodse vrienden heeft. Een van hun vrienden heeft zich zelfs bij de nazi's aangesloten en werd een vijand, vastbesloten om zijn voormalige kameraad te arresteren, die als rechter was ontslagen omdat hij Joods was.

Toen hun leven in gevaar was, horen ze van een plan om kinderen te redden door ze naar Engeland te sturen. Zo werden Ruth en haar broer Martin van hun ouders gescheiden om hun veiligheid te garanderen.

De angstaanjagende spanning van die tijd is goed gevangen. Nu het binnenkort 75 jaar geleden is dan van Auschwitz werd bevrijd, is dit stuk niet alleen een herinnering aan de vreselijke gevolgen van het soort antisemitisme dat we weer waarnemen in Groot-Brittannië - zelfs binnen de Labour partij - maar ook een waarschuwing voor waartoe de huidige hersenspoeling tactiek kan leiden.

De nazi's hebben gezinnen uit elkaar gehaald; het seculiere systeem van Groot-Brittannië doet hetzelfde, terwijl de grenzen van het toegefelijke systeem voortdurend worden verlegd. Degenen die de joods-christelijke waarden blijven volgen, worden steeds meer gemarginaliseerd als liefdeloze dwepers, en verliezen in sommige gevallen al hun baan.

Om een van de personages uit het stuk te citeren: 'Als de wet is gebogen, om degenen die het hardste lawaai maken en tegenstanders intimideren tevreden te stellen, dan kan er voor niemand meer recht bestaan.' Waarop Robert (Ruth's vader) reageert: 'Als de wet is gebogen, moeten we deze recht maken; we mogen nooit accepteren wat duidelijk onaanvaardbaar is.'

De tweede akte neemt ons mee door de naoorlogse jaren en de grote uitdaging om de enorme schade aan het recht te herstellen. Robert raakte hierbij betrokken, maar werd ernstig gehinderd door het feit dat de voormalige nazi's nog steeds een gezaghebbende positie innemen, zelfs binnen het rechtssysteem. Maar hij hielp wel om de zaken te veranderen door te zorgen voor publiciteit voor de weinig bekende nieuwe grondwet.

Ruth tekent zichzelf ondertussen als de belichaming van een knorrige tiener, die zich fel verzet tegen het idee om terug te keren naar Duitsland, maar je kunt het haar nauwelijks kwalijk nemen. Zes miljoen Joden stierven in de Holocaust. Maar zelfs voor veel van de getrauma­tiseerde overlevenden kreeg het gezinsleven een zware klap te verduren.

'Dit is het echte verhaal van mijn familie, dat al gedeeltelijk verteld is in een grotendeels gefingeerde Duitse roman en tv-film, Landgericht. De roman van Ursula Krechel, gebaseerd op archiefdocumenten over mijn vader, won de Frankfurter Buchsprijs 2012. Ze gebruikte ook mijn autobiografie, geschreven voor scholen, Persoon zonder Nationaliteit (gepubliceerd in 2010), als materiaal voor het Kindertransport aspect van haar boek'.

Het schrijven over deze moeilijke tijden bleek een soort van therapeutische bevrijding te zijn voor Ruth, die zegt dat het verschil met het toenemende antisemitisme van vandaag is, dat we in ieder geval nog steeds een democratie zijn.

Zij herinnert er aan, dat het nazisme de democratie zeer snel uit de weg heeft geruimd door de Rijksdag in brand te steken en de noodtoestand uit te roepen, en vervolgt: 'We zijn ver van de grot vandaan gekomen, maar we hebben nog een lange weg te gaan om de beschaving te bereiken.

Ik zie uit naar het toneelstuk 'What Price for Justice?'. Tot nu toe heb ik alleen het script gelezen. Volgens Ruth is het al 'briljant geproduceerd' in Liverpool door haar zoon Barry. Maar ze is erop gebrand dat anderen het op zich nemen, vooral dichter bij Londen.

Charles Gardner is de auteur van Israel the Chosen; Peace in Jerusalem en A Nation Reborn.

De Duitstalige, niet-ondertitelde film Landgericht is in twee delen te zien op Youtube:
Landgericht, Geschichte einer Familie 1
Landgericht, Geschichte einer Familie 2

Wilt u meer nieuws ontvangen over Israël? Klik hier voor de dagelijkse gratis e-mail nieuws­brief.

Blijf op de hoogte van de gebeurtenissen in Israël via onze GRATIS nieuws update en aanbiedingen, u ontvangt deze direct in uw email inbox.