Theodor Herzl – een trotse Jood met Joodse trots

Monday, June 17, 2019 |  Karl Friedrich
Bij een bezoek aan het Herzlmuseum op de Herzlberg aan de westkant van Jeruzalem kun je formeel een duik nemen in de geschiedenis van de man die, zoals men zegt, 'het fundament heeft gelegd' voor datgene wat we heden ten dage Israël noemen: Theodor Herzl.

Onze stagiair Karl Friedrich maakte deze duik in de ontstaansgeschiedenis van ons land, heeft een bezoek gebracht aan het Herzlmuseum in Jeruzalem, en maakte de foto's bij dit artikel.

'De onsterfelijkheid moet werkelijk een uiterst aangenaam gevoel zijn, vooral zolang men nog leeft.' Nee, dit citaat komt niet van een komiek zoals Heinz Erhardt, ook al zou het bij hem passen… Het komt van een dromer, een visionair, die voor zijn visie leefde en daarbij desondanks met zijn beide benen op de grond bleef.

De reis naar de wieg van het politieke zionisme begint al ruim voordat je het museum zelf betreedt. Ik was nauwelijks in de Jerusalem Light Rail, de stedelijke tram, gestapt, of ik was omringd door mensenmassa’s met de meest uiteenlopende mentaliteiten. Lokale bewoners en bezoekers, Joden en moslims, gelovigen en onkerkelijken, gestrest en ontspannen. Een Israël waarin alle mensen dezelfde mogelijkheden hebben, die ze echter op nauwelijks verschillender wijzen kunnen gebruiken.

Het eindpunt was de Herzlberg. Ik herinner me de bezoeken aan het herinneringsmuseum Yad VaShem, wel de belangrijkste holocaust-herdenkingsplaats ter wereld, die ook op de Herzlberg ligt. Indrukwekkend en tegelijk verschrikkelijk.
Direct daarnaast werd onlangs op de begraafplaats van de Herzlberg Nechama Rivlin begraven, de vrouw van Israëls president. Een bewogen moment, met uitzicht op oneindig schijnende bergen van het Judese landschap. Tenslotte vind ik een paar meter verderop, onder de 'vlag' van de Zionistische Wereldorganisatie, de ingang naar het Herzl-museum.

De tocht door het museum begint met een voorstelling over de drijfveer van Theodor Herzls streven. Reeds in het begin van de 19e eeuw ontwaakten in de harten van de Joodse bevolking in Europa (en daarbuiten) weer de bijna 2000 jaar oude wensen van 'Volgend jaar in Jeruzalem'. Na een toenemende openlijke vervolging van de Joden in Oost-Europa was de trigger voor Herzls politieke kiem voor het zionisme de in het voorname, ontwikkelde en verlichte Frankrijk plaatsvindende vernedering van kapitein Dreyfus – alleen omdat hij Jood was. Voor Herzl was dat een stap te ver.

In het kader van verschillende filmscenes op verschillende schermen tracht een toneelspeler de rol van 'Herzl' te spelen voor de museumbezoekers. Telkens weer door de regisseur en door een Herzl-deskundige gecorrigeerd, worden we aan de hand van deze filmfragmenten meegenomen op reis langs de verschillende levensfasen. De toneelspeler begint zich met Theodor Herzl te identificeren – altijd in boeken verdiept, altijd aan het studeren. 'Waarom heerste er destijds zoveel Jodenhaat?' vraag je je af. Herzls pogingen om 'volgend jaar in Jeruzalem' te zijn, worden steeds begrijpelijker. In de toneelspeler groeit nu iets dat Herzl ontdekte: een Joodse trots. Trots om een Jood te zijn.

In een volgende ruimte bevinden we ons plotseling in de zaal van het stadscasino in Bazel, in 1897. Herzl sticht het eerste Zionistische Wereldcongres, en er zouden vele andere volgen. Hij presenteert alle deelnemers zijn gedachten voor een eigen Staat voor alle Joden, zoals hij die het jaar ervoor al in zijn boek Der Judenstaat op schrift had gesteld. Enthousiasme en verlangen worden gewekt. De toneelspeler probeert dit zelf uit te oefenen, hij wordt steeds meer een 'Herzl'. Maar ook treden er steeds meer problemen op, vooral politieke. Pogingen om machthebbers, zoals keizer Wilhelm II van Duitsland of de Britse minister van koloniën Joseph Chamberlain van zijn plannen te overtuigen, mislukken. Gelatenheid, stagnatie – of toch niet?

De werkkamer

In derde ruimte van de museumtour staan we direct naast de oorspronkelijke werkkamer van Herzl. Er zijn veel boeken en aantekeningen te zien, ook de borstbeelden van zijn ouders. Theodor Herzl privé – een nauwe relatie met zijn ouders, maar een onopvallend verwaarloosd eigen gezin. Zowel zijn vrouw Juli Naschauer als zijn drie kinderen moesten wijken voor de ideeën van vader. Het totale familiekapitaal werd door de vele reizen van Theodor vrijwel helemaal verbruikt. Er komen vragen op als 'Verkeerde prioriteiten?', 'Is de visie belangrijker dan het gezin?'

In de laatste kamer tenslotte een decor: De toneelspeler mag ons in een generale repetitie Herzl voorspelen. Hij heeft goed geleerd, de expert en de regisseur zijn sprakeloos. Herzls visie: 'Als je wilt, is het geen sprookje… Misschien over 5 jaar, zeker over 50 jaar zal iedereen het inzien.'
Een profetie op het eerste zionistische wereldcongres in 1897? Exact 50 jaar later ontvingen David Ben Goerion & co bericht van de Verenigde Naties, dat er een Staat Israël opgericht kan worden in Eretz Yisrael, het land van de vaderen. De Herzl-toneelspeler eindigt met een appèl: 'Ik heb de eerste steen gelegd, daarop werd de begane grond opgezet. Nu moet het huis verder worden gebouwd.' Het gordijn valt – de rondleiding door het museum is al ten einde. Het leven van Herzl, van 1860 tot 1904, gespeeld in ongeveer een uur. Indrukwekkend, ontroerend!

Maar één ding miste ik nog bij al het Zionistische, Joodse streven van Herzl. Het verlangen naar Zion, naar een eigen 'Joodse Staat', leek het verlangen te verdringen naar Degene die alles pas mogelijk maakt. Ook wanneer het persoonlijke geloof bij Herzl blijkbaar onvoldoende was, is wellicht net dit levensverhaal een gelijkenis van het werken van God, HIJ roept en gebruikt individuele mensen. Mozes op de berg Sinaï, Jozua bij het binnentrekken in het Beloofde Land, Petrus als strijder voor het Evangelie, Johannes als profeet van het Nieuwe Verbond. Maar in alles waren ze het eens: Er staat Eén boven ons, Eén persoon geeft de toon aan, niet ik. Misschien precies datgene wat Herzl miste?

Van euforie via gelatenheid tot de dood. Voor Herzl was er geen 'Happy end'. Maar zijn wakker schudden legde wel de eerste steen voor datgene wat er in 1948 bij de stichting van de Staat gebeurde.

Tot slot waag ik nog een blik op het graf van Theodor Herzl, daarna over de bergen van Judea. Ik stap in de tram en voel me omgeven oor zionisten – de mensen die Israël liefhebben, aannemen of alleen maar accepteren. Want 'in Israël woont niemand die niet op zijn minst een beetje gelooft.'

Wilt u meer nieuws ontvangen over Israël? Klik hier voor de dagelijkse gratis e-mail nieuws­brief.

Blijf op de hoogte van de gebeurtenissen in Israël via onze GRATIS nieuws update en aanbiedingen, u ontvangt deze direct in uw email inbox.